Yayımcılık Kavramları

Yayın – Yayım Ayrımı

Türkçe’nin en karıştırılan iki kelimesi “yayın” ve “yayım”dır. Bu iki kavramın özellikle fiil halleri dilimize yanlış yerleşmiştir. TDK’nın Güncel Türkçe Sözlüğü’ne başvurulduğunda şu açıklamalar karşımıza çıkar:

Yayın (isim): 1. Basılıp satışa çıkarılan kitap, gazete vb., neşriyat 2. Radyo ve televizyon aracılığıyla halka sunulan, duyurulan, iletilen eser, program, neşriyat

Yayım (isim): 1. Yayma işi 2. Kitap, gazete vb. okunacak şeylerin basılıp dağıtılması, neşir 3. Herhangi bir eserin radyo ve televizyon aracılığıyla dinleyiciye, seyirciye ulaştırılması, neşir

Fakat burada dikkat edilmesi gereken nokta bu iki ismin fiile dönüştürülmesidir. Şöyle ki, “yayın” isminin fiile dönüşmüş hali “yayınlamak” değildir. Böyle bir sözcük sözlükte yoktur. Bu ismin fiili “yayımlamak”tır:

Yayımlamak: 1. Kitap, gazete, dergi vb. şeyleri basmak ve dağıtmak, neşretmek 2. Dinlenilecek, görülecek şeyleri radyo ve televizyonla sunmak, bildirmek, duyurmak . Bir yazıya, habere, resme gazetede yer vermek 4. Resmen bildirmek, açıklamak, ilan etmek

Dolayısıyla bir kitabı, gazeteyi, dergiyi yayımlayan kişiye de “yayıncı” denmez “yayımcı” denir. Keza yine “yayıncı” sözlükte bulunmayan bir kelimedir.

Yayımcı: 1. isim Bir sanatçının, bir yazarın eserini yayıma hazırlayan kimse veya kuruluş, yayıncı, naşir, tabi, editör 2. Görsel ve yazılı basında yayıma hazırlama yetkisi olan kimse, editör 3. Herhangi bir eserin radyo ve televizyon aracılığıyla dinleyiciye, seyirciye teknik düzeyde ulaştırılmasını sağlayan kimse

Burada “yayın”dan türeyen ve sözlükte de geçen ve dilimize de doğru yerleşmiş olan kelime “yayınevi”dir.

Yayınevi Dergi, kitap vb.ni yayımlayan veya satan kuruluş

Söz konusu kavramların farklarının anlaşılması ve doğru kullanım şekillerinin yerleşmesi internette telif haklarını doğru öğrenmemize yardım ederken kullanım hatalarının zamanla azalmasına da faydalı olacaktır.

Basın Yayımcısı

FSEK basın yayımcısının tanımını yapmamış, sadece ilgili maddelerinde “basın” kavramını kullanmıştır. Alman Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ise 2013 yılında dijital basın yayımcısına münhasır bir bağlantılı telif hakkı vererek bu konuda bir ilke imza atmıştır (§ 87f vd. UrhG). Bu hakkın kanuna girmesiyle Alman yasa koyucu bir madde ile tanımlayarak, basın yayımcısının, basın ürününü meydana getiren, üreten kişi olduğunu belirtmiştir. Maddenin son cümlesinde ise söz konusu basın ürünlerinin bir şirket veya işletme çatısı altında oluşturulmuş olması halinde o müessesenin sahibinin, o yayının yapımcısı olduğu kabul edilmiştir. Yayımcı kavramı tanımlanırken; vergiye tabi veya ticari işletme sıfatları aranmamış, kazanç sağlayan faaliyetler çerçevesinde her türlü ticari amaç, dolaylı ya da dolaysız kar elde etme gayesi yayımcı sayılmak için kafi görülmüştür.

Basın Ürünü

Sosyal medya habercilik sektöründe bu kadar etkin hale gelmiş, ayrıca sosyal medyanın dışındaki online mecralarda da bireysel gazetecilik bu kadar yaygınlaşmışken ve Avrupa’da dijital basın yayımcısına özel bağlantılı hak tesis edilmeye başlanmışken basın ürününün ne olduğu önem kazanmaktadır. Alman Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu § 87f/2’ye göre, redaksiyona tabi, gazetecilik niteliğini haiz, derleme biçiminde bir başlık altında toplanarak, belirli periyotlarla yayımlanan her maddi tespit bir basın ürünüdür. Bu ürünün genel şartları incelendiğinde, yayımlayanın kendi reklamına hizmet ettiği kanısı oluşmamalı ve yayınevi formatı ağır basmalıdır. Düzenleme ile korunan esasen maddi tespittir. Maddi tespiti yapan kuruluşun basılı ürünlerde olduğu gibi, yayınevine özgü bir anlayışla yayımlamayı gerçekleştirmesi gerekmektedir. Madde metninde gazetecilik niteliğinde olan yazılar için özellikle „bilgi akışına, görüş oluşmasına yardım edecek ya da eğlence amaçlı metin ve resimlerdir“ denmektedir.

Görüldüğü gibi internetin sunduğu teknik ve sosyal imkanların artmasıyla telif haklarını koruma sistemleri de gelişmekte, bu konuda koruma alanları genişletilmektedir. Yeni alanlar yaratıldıkça kanun yeni tanımlara ihtiyaç duymakta ve kendi terminolojisini de genişletmek durumunda kalmaktadır.

Kanunumuzda basın ürünü tanımlanmamıştır. FSEK m. 35’teki “İktibas Serbestisi” ve m. 36’daki “Gazete Münderecatı” başlıklı düzenlemelerle gazete içeriklerinin kullanımları kaynak göstermek ve isim belirtmek şartıyla serbest bırakılmıştır.

Elektronik (Dijital) Yayımcılık

Yapılan açıklamaların ardından “elektronik yayıncılık” kavramın yerine yerleşmiş kullanımın aksine daha doğru olan kullanımın “elektronik yayımcılık” olduğunu belirtmek gerekir. Yayımcılık, Güncel Türkçe Sözlük’te, yayımcının yaptığı iş, yayıncılık, tabilik, editörlük olarak tanımlanmıştır. Fakat tanımdan da anlaşılacağı üzere yayıncılık ayrı olarak sözlükte yer almasa da bu tanımda açıklamak için kullanılmıştır.

İnternette telif hakları açısından açıklanan kavramların dijital ortamda hayat bulup bulmadıkları, internette kullanılıp kullanılmadıkları önemlidir. Son zamanlarda eserin dijitalleşmesiyle birlikte elektronik yayımcılık sektörü de gelişerek büyümüş ve basılı yayımcılığı önemli ölçüde daraltan bir hal almıştır. Kullanıcı alışkanlıklarının değişimiyle haberlerin internetten takip edilme sıklığı artmış, basılı yayımın etki alanı azalmıştır. E-dergi ve e-gazeteler, blog, sosyal medya tarzında haberin ve diğer basın ürünü içeriklerin kamuyla buluşmasını sağlayan diğer her türlü dijital medya yöntemi elektronik yayımcılık kavramının altında değerlendirilir.

Elektronik Yayımcılık, çoğunlukla multimedya eserler üzerinden topluma ulaşır ve eş zamanlı olarak müzik eserlerine, filmlere, uygulamalara vb. erişim imkanı sağlar.

Elektronik yayımcılık, topluma olan etkileriyle değerlendirildiğinde sosyal medya aktörleriyle birlikte bilgi akışını sağlamanın yanında görüş oluşturan, kullanıcının görüşlerine yön veren özellikleriyle dikkat çeker. İnternetin sınırsız imkanlarını kullanan bireysel e-gazete içerik hazırlayıcıları artık resmi otoritenin ya da patronun baskısını üzerinde hissetmeden kamuya ulaşmayı başarmakta, bu yönüyle internetin özgürlük alanını yerinde bir şekilde kullanmaktadır. Burada e-gazete çıkaran ve herhangi bir otoriteye bağlı olmayan bir grup muhabir söz konusu olabilir. Ya da sosyal medyada binler, on binler hatta milyonların takip ettiği fenomenler topluma bilgi akışını sağlayarak medyanın gücünü ellerinde tutabilirler. Fakat bütün bu avantajlar, internetteki kirli bilginin de dolaylı ya da dolaysız yaratıcısıdır.

Özellikle periscope uygulamasının teknik yapısı incelendiğinde bireyin haber ile arasındaki hemen hemen bütün engellerin kalktığı söylenebilir. Bu uygulama sayesinde elindeki cep telefonu ile internete bağlanabilen her kişi kendi haber kanalını kurabilir, bulunduğu ortamdan canlı yayın yapabilir. Klasik yöntemlerin kullanıldığı zamanlarda ki naklen yayın arabaları hatırlanırsa, periscope teknolojisinin yayın sektörünü nasıl geliştirdiği fark edilecektir.

Teknik Kavramlar

Aşağıda bazı teknik kavramlar FSEK’teki şekilleriyle verilmiştir.

Bilgisayar Programı

FSEK m. 1/B (g)’de bilgisayar programı “Bir bilgisayar sisteminin özel bir işlem veya görev yapmasını sağlayacak bir şekilde düzene konulmuş bilgisayar emir dizgesini ve bu emir dizgesinin oluşum ve gelişimini sağlayacak hazırlık çalışmaları” olarak tanımlanmıştır.

Yazılım/Program Ayrımı

Yazılım (Software), değişik ve çeşitli görevleri yerine getirmesi amacıyla tasarlanmış olan, elektronik cihazların birbirleriyle iletişim ve uyum içinde görevlerini tamamlamak ya da kullanılabilirliklerini arttırmayı sağlayan makina komutlarıdır. Yazılım, elektronik cihazların tanımlanmış bir işi yapmasını sağlayan programların tümü için kullanılan bir terimdir. Var olan bir problemi bilgisayar dili kullanılarak çözmek için kurgulanmıştır.

Bilgisayar programı ise geniş anlamıyla, doğrudan doğruya bilgisayara hitap eden komutlar bütünüdür.

Yazılım, çalıştırılabilir programların ve içerdiği verilerin bütünü düşünüldüğünde üst bir kavramdır.

Arayüz

Bilgisayarın donanım ve yazılım unsurları arasında karşılıklı etkilenme ve bağlantıyı oluşturan program bölümleridir FSEK m. 1/B (h).

Araişlerlik

Bilgisayar program bölümlerinin fonksiyonel olarak birlikte çalışması ve karşılıklı etkilenmesi ve alışverişi yapılan bilginin karşılıklı kullanım yeteneğidir FSEK m. 1/B (ı).

Bir Cevap Yazın